Argymhellion yr Ymchwiliad

Dylai llywodraethau’r DU, yr Alban, Cymru a Gogledd Iwerddon ill dau symleiddio a lleihau nifer y strwythurau sy’n gyfrifol am baratoi ar gyfer argyfyngau sifil system gyfan a meithrin cydnerthedd iddynt.

Dylai'r strwythurau craidd fod fel a ganlyn:

• un pwyllgor gweinidogol ar lefel y Cabinet neu bwyllgor cyfatebol (gan gynnwys yr uwch weinidog sy’n gyfrifol am iechyd a gofal cymdeithasol) sy’n gyfrifol am barodrwydd a gwydnwch system gyfan ar gyfer argyfwng sifil ar gyfer pob llywodraeth, sy’n cyfarfod yn rheolaidd ac sy’n cael ei gadeirio gan arweinydd neu ddirprwy arweinydd y pwyllgor perthnasol. llywodraeth; a
• un grŵp trawsadrannol o uwch swyddogion ym mhob llywodraeth (sy’n adrodd yn rheolaidd i’r Cabinet neu bwyllgor gweinidogol cyfatebol) i oruchwylio a gweithredu polisi ar barodrwydd a gwytnwch ar gyfer argyfyngau sifil.

Dylid rhoi hwn ar waith o fewn 12 mis i gyhoeddi'r Adroddiad hwn.

O fewn 6 mis i greu’r grŵp o uwch swyddogion, dylai gwblhau adolygiad i symleiddio a lleihau nifer y strwythurau sy’n gyfrifol am barodrwydd a gwydnwch system gyfan ar gyfer argyfwng sifil.

Yn dilyn hynny, o fewn 24 mis i gyhoeddi’r Adroddiad hwn, dylai’r pwyllgor gweinidogol resymoli a symleiddio is-grwpiau neu grwpiau cynorthwyol a phwyllgorau sy’n gyfrifol am barodrwydd a gwytnwch system gyfan ar gyfer argyfwng sifil. Dylai fod gan unrhyw grwpiau a phwyllgorau sy'n cael eu cadw neu eu creu i gefnogi'r strwythur craidd hwn ddiben clir a dylent adrodd yn rheolaidd ar gynnydd a chwblhau'r tasgau a neilltuwyd iddynt.

Dylai llywodraeth y DU a’r gweinyddiaethau datganoledig gydweithio i ddatblygu dull newydd o asesu risg sy’n symud i ffwrdd o ddibynnu ar senarios achos gwaethaf posibl unigol tuag at ddull sy’n:

• yn asesu ystod ehangach o senarios sy'n cynrychioli'r gwahanol risgiau ac ystod pob math o risg;
• yn ystyried atal a lliniaru argyfwng yn ogystal ag ymdrin â'i ganlyniadau;
• yn darparu dadansoddiad llawn o'r ffyrdd y gall effeithiau cyfunol gwahanol risgiau gymhlethu neu waethygu argyfwng;
• yn asesu risgiau hirdymor yn ogystal â risgiau tymor byr ac yn ystyried sut y gallant ryngweithio â'i gilydd;
• cynnal asesiad o effaith pob risg ar bobl agored i niwed; a
• yn ystyried gallu a galluoedd y DU.

Wrth wneud hynny, dylai llywodraeth y DU a’r gweinyddiaethau datganoledig gynnal asesiadau risg sy’n adlewyrchu’r amgylchiadau a’r nodweddion sy’n benodol i Gymru, Lloegr, yr Alban, Gogledd Iwerddon a’r DU gyfan.

Dylai llywodraeth y DU a’r gweinyddiaethau datganoledig gyda’i gilydd gyflwyno strategaeth argyfwng sifil system gyfan ar gyfer y DU gyfan (sy’n cynnwys pandemigau) i atal pob argyfwng a hefyd i leihau, rheoli a lliniaru ei effeithiau.

Fel isafswm, dylai’r strategaeth:

• bod yn hyblyg;
• cynnwys adrannau wedi’u neilltuo ar gyfer pob argyfwng sifil system gyfan posibl – er enghraifft, un ar bandemig gydag esboniad clir o rolau a chyfrifoldebau llywodraeth y DU, gweinyddiaethau datganoledig a’u hadrannau/cyfarwyddiaethau yn ogystal ag ymatebwyr lleol;
• ystyried ystod eang o senarios posibl ar gyfer pob math o argyfwng;
• nodi'r materion allweddol a nodi ystod o ymatebion posibl;
• nodi sut y bydd y strategaeth yn cael ei chymhwyso i sicrhau bod unrhyw ymatebion posibl yn gymesur ag amgylchiadau penodol yr argyfwng;
• cynnwys asesiad yn y tymor byr, canolig a hir, yn seiliedig ar fodelu cyhoeddedig, o effeithiau iechyd, cymdeithasol ac economaidd posibl yr argyfwng a’r ymatebion posibl i’r argyfwng ar y boblogaeth ac, yn benodol, ar bobl agored i niwed; a
• cynnwys asesiad o’r seilwaith, y dechnoleg a’r sgiliau sydd eu hangen ar y DU i ymateb yn effeithiol i’r argyfwng a sut y gallai’r anghenion hynny newid ar gyfer gwahanol senarios.

Dylai'r strategaeth fod yn destun ailasesiad sylweddol o leiaf bob tair blynedd i sicrhau ei bod yn gyfredol ac yn effeithiol, gan ymgorffori gwersi a ddysgwyd rhwng ailasesiadau.

Dylai llywodraeth y DU, gan weithio gyda’r gweinyddiaethau datganoledig, sefydlu mecanweithiau ar gyfer casglu, dadansoddi, rhannu’n ddiogel a defnyddio data dibynadwy yn amserol er mwyn llywio ymatebion brys, cyn pandemigau yn y dyfodol. Dylid profi systemau data mewn ymarferion pandemig.

Dylai llywodraeth y DU hefyd gomisiynu ystod ehangach o brosiectau ymchwil yn barod i gychwyn os bydd pandemig yn y dyfodol. Gallai'r rhain fod yn astudiaethau 'gaeafgysgu' neu'n astudiaethau presennol sydd wedi'u cynllunio i gael eu haddasu'n gyflym i achos newydd. Dylid annog gwell gweithio gyda phartneriaid rhyngwladol. Dylai hyn gynnwys prosiectau i:

• deall pa mor gyffredin yw firws newydd;
• mesur effeithiolrwydd ystod o wahanol fesurau iechyd y cyhoedd; a
• nodi pa grwpiau o bobl agored i niwed sy'n cael eu taro galetaf gan y pandemig a pham.

Dylai llywodraeth y DU a’r gweinyddiaethau datganoledig gyda’i gilydd gynnal ymarfer ymateb pandemig ledled y DU o leiaf bob tair blynedd.

Dylai'r ymarfer:

• profi’r ymateb trawslywodraethol, cenedlaethol a lleol ledled y DU i bandemig ar bob cam, o’r achosion cychwynnol i donnau lluosog dros nifer o flynyddoedd;
• cynnwys ystod eang o'r rhai sy'n ymwneud â pharodrwydd ac ymateb i bandemig; a
• ystyried sut y bydd ystod eang o bobl agored i niwed yn cael eu helpu os bydd pandemig.

Ar gyfer pob ymarfer brys sifil, dylai llywodraethau’r DU, yr Alban, Cymru a Gogledd Iwerddon yr un (oni bai bod rhesymau diogelwch cenedlaethol dros beidio â gwneud hynny):

• cyhoeddi adroddiad ymarfer sy'n crynhoi'r canfyddiadau, y gwersi a'r argymhellion, o fewn tri mis i ddiwedd yr ymarfer;
• cyhoeddi cynllun gweithredu yn nodi’r camau penodol a fydd yn cael eu cymryd mewn ymateb i ganfyddiadau’r adroddiad, a chan ba endid, o fewn chwe mis i ddiwedd yr ymarfer; a
• cadw adroddiadau ymarfer corff, cynlluniau gweithredu, a chynlluniau a chanllawiau brys o bob rhan o’r DU mewn un archif ar-lein ar gyfer y DU gyfan, sy’n hygyrch i bawb sy’n ymwneud â pharodrwydd, gwydnwch ac ymateb brys.

Dylai llywodraethau’r DU, yr Alban, Cymru a Gogledd Iwerddon ill dau gynhyrchu a chyhoeddi adroddiadau i’w deddfwrfeydd eu hunain o leiaf bob tair blynedd ar barodrwydd a gwydnwch system gyfan ar gyfer argyfwng sifil.

Dylai’r adroddiadau gynnwys o leiaf:

• mae'r risgiau y mae pob llywodraeth wedi'u nodi yn debygol o arwain at argyfyngau sifil system gyfan;
• yr argymhellion a wnaed i bob llywodraeth i liniaru’r risgiau hynny, ac a yw’r argymhellion hyn wedi’u derbyn neu eu gwrthod;
• dadansoddiad cost a budd yn nodi costau economaidd a chymdeithasol derbyn y risgiau yn hytrach na chymryd camau i liniaru'r risgiau;
• pwy all fod yn agored i'r risgiau a pha gamau sy'n cael eu cymryd i liniaru'r risgiau hynny;
• cynllun yn nodi'r amserlenni ar gyfer gweithredu'r argymhellion a dderbyniwyd; a
• diweddariad ar y cynnydd a wnaed ar weithredu argymhellion a dderbyniwyd yn flaenorol.

Dylai llywodraethau’r DU, yr Alban, Cymru a Gogledd Iwerddon ill dau gyflwyno’r defnydd o dimau coch yn y Gwasanaeth Sifil i graffu ar yr egwyddorion, y dystiolaeth, y polisïau a’r cyngor sy’n ymwneud â pharodrwydd ar gyfer argyfyngau sifil system gyfan a’u gallu i wrthsefyll. Dylid dod â'r timau coch i mewn o'r tu allan i'r llywodraeth a'r Gwasanaeth Sifil.

Dylai llywodraeth y DU, mewn ymgynghoriad â’r gweinyddiaethau datganoledig, greu corff annibynnol statudol ar gyfer parodrwydd a gwytnwch system gyfan ar gyfer argyfyngau sifil.

Dylai’r corff newydd gael cyfrifoldeb am:

• darparu cyngor annibynnol, strategol i lywodraeth y DU a’r gweinyddiaethau datganoledig ar eu cynllunio ar gyfer argyfyngau sifil system gyfan, eu parodrwydd ar eu cyfer a meithrin cydnerthedd iddynt;
• ymgynghori â'r sector gwirfoddol, cymunedol a menter gymdeithasol ar lefel genedlaethol a lleol a chyfarwyddwyr iechyd y cyhoedd ar amddiffyn pobl agored i niwed mewn argyfyngau sifil system gyfan;
• asesu cyflwr y cynllunio ar gyfer argyfyngau sifil system gyfan ledled y DU, a’u parodrwydd ar eu cyfer a’u gwydnwch; a
• gwneud argymhellion ar y capasiti a’r galluoedd y bydd eu hangen i baratoi ar gyfer argyfyngau sifil system gyfan a meithrin cydnerthedd iddynt.

Fel mesur interim, dylid sefydlu’r corff newydd ar sail anstatudol o fewn 12 mis i’r Adroddiad hwn, fel y gall ddechrau ar ei waith cyn i ddeddfwriaeth gael ei phasio.

Dylai Adran Iechyd (Gogledd Iwerddon) ailgyfansoddi rôl Prif Swyddog Meddygol Gogledd Iwerddon fel rôl gynghori annibynnol. Ni ddylai Prif Swyddog Meddygol Gogledd Iwerddon gael cyfrifoldebau rheoli o fewn Adran Iechyd (Gogledd Iwerddon).

Dylai Swyddfa’r Llywodraeth dros Wyddoniaeth (GO-Science) ddatblygu a chynnal cofrestr o arbenigwyr ar draws pedair gwlad y DU a fyddai’n fodlon cymryd rhan mewn grwpiau cynghori gwyddonol, gan gwmpasu ystod eang o argyfyngau sifil posibl.

Yn ystod argyfwng sifil system gyfan, dylai llywodraeth y DU a'r gweinyddiaethau datganoledig gyhoeddi cyngor technegol ar faterion gwyddonol, economaidd a chymdeithasol cyn gynted â phosibl, yn ogystal â chofnodion grwpiau cynghori arbenigol – oni bai bod rhesymau da sy'n atal cyhoeddi, megis cyfrinachedd masnachol, diogelwch personol neu ddiogelwch cenedlaethol, neu oherwydd bod braint cyngor cyfreithiol yn berthnasol.

Dylai Swyddfa’r Llywodraeth dros Wyddoniaeth (GO-Science), Llywodraeth yr Alban, Llywodraeth Cymru a’r Adran Iechyd (Gogledd Iwerddon) ddatblygu telerau penodi safonol ar gyfer pob cyfranogwr mewn grwpiau cynghori gwyddonol. Dylai’r telerau hyn gynnwys:

• eglurder ynghylch natur rôl unigolyn a graddfa eu cyfrifoldeb, yn ogystal â'r ymrwymiad amser tebygol;
• taliad lle mae eu hymrwymiad amser yn golygu bod yn rhaid iddynt dreulio amser i ffwrdd o'u rôl barhaol;
• mynediad at wasanaethau cymorth; a mynediad at gyngor ar ddiogelwch personol ac ar-lein, gyda gweithdrefnau ar gyfer codi pryderon penodol.

Dylai llywodraeth y DU ddod ag adran 1 o Ddeddf Cydraddoldeb 2010 i rym yn Lloegr, gan weithredu'r ddyletswydd gymdeithasol-economaidd.

Dylai Cynulliad Gogledd Iwerddon a Gweithrediaeth Gogledd Iwerddon ystyried darpariaeth gyfatebol o fewn adran 75 o Ddeddf Gogledd Iwerddon 1998.

Dylai llywodraeth y DU gyflwyno deddfwriaeth i roi asesiadau effaith hawliau plant ar sail statudol yn Lloegr.

Dylai Gweithrediaeth Gogledd Iwerddon ystyried darpariaeth gyfatebol.

Dylai llywodraeth y DU, Llywodraeth yr Alban, Llywodraeth Cymru a Gweithrediaeth Gogledd Iwerddon gytuno ar fframwaith sy'n nodi'r bobl a fyddai fwyaf mewn perygl o gael eu heintio gan glefyd a marw ohono a'r rhai sydd fwyaf tebygol o gael eu heffeithio'n negyddol gan unrhyw gamau a gymerir i ymateb i bandemig yn y dyfodol. Dylai'r fframwaith nodi'r camau penodol y gellid eu cymryd i liniaru'r risgiau i'r bobl hyn.

Dylai asesiadau effaith cydraddoldeb fod yn rhan o'r fframwaith hwn. Lle na ellir eu cynnal mewn argyfwng cenedlaethol, dylid eu hailsefydlu cyn gynted â phosibl.

Dylai pob llywodraeth gytuno a chyhoeddi yn ei hymateb i'r Adroddiad hwn sut y bydd yn sicrhau bod y fframwaith hwn wedi'i ymgorffori mewn gwneud penderfyniadau brys a phwy fydd yn gyfrifol am sicrhau bod y materion hyn yn parhau i gael eu hystyried drwy gydol argyfwng cenedlaethol.

Dylai Gweithrediaeth Gogledd Iwerddon a llywodraeth y DU (mewn ymgynghoriad â llywodraeth Iwerddon lle bo angen) adolygu strwythurau a phwerau dirprwyedig y llywodraeth yng Ngogledd Iwerddon i ystyried:

• grymuso’r Prif Weinidog a’r Dirprwy Brif Weinidog ar y cyd i gyfarwyddo gwaith gweinidogion ac adrannau eraill yn ystod argyfwng;

• grymuso Pennaeth Gwasanaeth Sifil Gogledd Iwerddon mewn perthynas â dyrannu gweision sifil i adrannau neu i strwythurau wrth gefn sifil yn ystod argyfwng; a

• sut y byddai penderfyniadau a fyddai fel arfer yn destun cymeradwyaeth weinidogol yn cael eu gwneud pe bai argyfwng yn digwydd yn ystod atal trefniadau rhannu pŵer.

Dylai llywodraeth y DU a'r gweinyddiaethau datganoledig nodi mewn strategaethau parodrwydd ar gyfer pandemig yn y dyfodol (gweler Adroddiad Modiwl 1 yr Ymchwiliad, Argymhelliad 4) sut y bydd gwneud penderfyniadau'n gweithio mewn pandemig yn y dyfodol.

Dylai hyn gynnwys darpariaeth ar gyfer defnyddio COBR fel y strwythur ymateb cychwynnol a nodi sut y bydd llywodraeth y DU a'r gweinyddiaethau datganoledig yn trawsnewid o reoli pandemig trwy COBR i'w reoli trwy drefniadau ar wahân ym mhob gwlad pan ddaw'n amlwg y bydd yr argyfwng yn un tymor hwy.

Dylai gynnwys darpariaeth ar gyfer strwythurau gwneud penderfyniadau tymor hwy yn llywodraeth y DU sy'n cynnwys:

• grŵp strategaeth i bennu'r dull cyffredinol ar gyfer pob cam o'r pandemig a gwneud penderfyniadau ar ymyriadau mawr (e.e. mynd i mewn ac allan o'r cyfnod clo); a

• grŵp gweithredol i wneud penderfyniadau ar weithredu'r strategaeth y cytunwyd arni drwy gydol y pandemig.

Dylai dyluniad y strwythurau hyn gynnwys amlinelliad o weithdrefnau gwneud penderfyniadau ar gyfer pob grŵp.

Dylai'r strategaeth wneud darpariaeth benodol ar gyfer cynnwys Cabinet y DU yn y broses o wneud penderfyniadau ynghylch y strategaeth a'r grwpiau gweithredol.

Dylai hefyd ddarparu y dylai penderfyniadau tymor hwy gael eu gwneud yn bennaf gan Gabinetau’r DU, yr Alban a Chymru a Gogledd Iwerddon.

Gweithredwr.

Dylai grwpiau sy'n gwneud penderfyniadau ym mhob gwlad gynnwys gweinidog sydd â chyfrifoldeb am gynrychioli buddiannau grwpiau agored i niwed. Yng nglywodraeth y DU, efallai mai'r Gweinidog dros Fenywod a Chydraddoldeb yw'r gweinidog mwyaf priodol yn hyn o beth.

Dylai llywodraeth y DU a'r gweinyddiaethau datganoledig sefydlu trefniadau ffurfiol ar gyfer cwmpasu rolau'r Prif Weinidog a'r Prif Weinidog (ac yng Ngogledd Iwerddon, y dirprwy Brif Weinidog) yn ôl yr angen yn ystod argyfwng sifil system gyfan, pe bai'r deiliad yn methu â chyflawni ei ddyletswyddau am unrhyw reswm.

Dylid cydlynu'r ymateb i argyfwng sifil system gyfan yn y dyfodol drwy dasgluoedd canolog ym mhob un o'r DU, yr Alban, Cymru a Gogledd Iwerddon, gyda chyfrifoldeb am gomisiynu a syntheseiddio cyngor, cydlynu un darlun data a hwyluso prosesau gwneud penderfyniadau. I baratoi, dylai llywodraeth y DU a'r gweinyddiaethau datganoledig ddylunio'r gweithdrefnau gweithredu ar gyfer y tasgluoedd hyn, gan gynnwys, ond heb fod yn gyfyngedig i, nodi'r rolau allweddol sydd eu hangen i redeg y tasgluoedd a sut y byddai'r rolau hynny'n cael eu penodi.

Dylai llywodraeth y DU hefyd nodi rôl ei thasglu wrth gefnogi gweithdrefnau gwneud penderfyniadau o fewn y strategaeth a'r strwythurau gwneud penderfyniadau gweithredol.

Dylid ymgorffori'r trefniadau hyn mewn strategaethau parodrwydd ar gyfer pandemig yn y dyfodol (gweler Adroddiad Modiwl 1 yr Ymchwiliad, Argymhelliad 4).

Dylai'r Swyddfa Weithredol ddiwygio'r Cod Gweinidogol i osod dyletswydd cyfrinachedd ar weinidogion sy'n gwahardd datgelu safbwyntiau unigol gweinidogion a fynegir yn ystod cyfarfodydd Pwyllgor Gweithredol Gogledd Iwerddon.

Dylai llywodraeth y DU a'r gweinyddiaethau datganoledig ddatblygu cynlluniau gweithredu ar gyfer sut y bydd cyfathrebiadau'r llywodraeth yn cael eu gwneud yn fwy hygyrch yn ystod pandemig.

Fel isafswm, dylai'r rhain gynnwys gwneud darpariaeth ar gyfer cyfieithu cynadleddau i'r wasg y llywodraeth i Iaith Arwyddion Prydain (ac Iaith Arwyddion Gwyddelig yng Ngogledd Iwerddon) a chyfieithu cyhoeddiadau allweddol i'r ieithoedd a siaredir amlaf yn y DU.

Dylai llywodraeth y DU a'r gweinyddiaethau datganoledig sicrhau mai'r weithdrefn gadarnhaol ddrafft yw'r broses safonol ar gyfer deddfu pwerau sylweddol ac eang mewn argyfwng sifil, fel pandemig, o dan ddeddfwriaeth iechyd cyhoeddus sylfaenol.

Dylai unrhyw ymadawiad o'r weithdrefn hon fod yn eithriad, gyda meini prawf a mesurau diogelwch clir ar waith i atal osgoi craffu seneddol. Dylai'r mesurau diogelwch hyn gynnwys:

• 'cymalau machlud' ar gyfer rheoliadau a wneir gan ddefnyddio'r weithdrefn gadarnhaol, gan nodi dyddiad dod i ben clir, fel arfer o fewn dau fis; a

• dyletswydd ar weinidogion i adrodd i'w deddfwrfeydd priodol bob dau fis ar arfer pwerau brys.

Dylai llywodraeth y DU gynnal adolygiad o Ddeddf Argyfyngau Sifil 2004 i asesu ei rôl bosibl wrth reoli argyfyngau sifil yn y dyfodol, gan gynnwys pandemigau, ac a ellid ei defnyddio fel fframwaith argyfwng dros dro nes bod deddfwriaeth fwy penodol gyda diogelwch seneddol priodol yn cael ei phasio.

Dylai'r adolygiad:

• archwilio’r amodau y gellir galw Deddf Argyfyngau Sifil 2004 i rym odanynt mewn argyfwng iechyd cyhoeddus;

• ystyried unrhyw addasiadau i ddiogelwch y Ddeddf, fel y prawf clo triphlyg neu derfynau amser, a fyddai’n ei gwneud yn fwy addasadwy i bandemigau; a

• cynhyrchu canllawiau clir ar gymhwyso'r Ddeddf i'w defnyddio mewn argyfyngau sifil, gan gynnwys pandemigau, i gefnogi ei defnydd fel mesur brys cyn i ddeddfwriaeth benodol – fel bil pandemig pwrpasol – gael ei phasio.

Dylai llywodraeth y DU, Llywodraeth yr Alban, Llywodraeth Cymru a Gweithrediaeth Gogledd Iwerddon ddatblygu porth ar-lein i'w ddefnyddio mewn argyfyngau sifil yn y dyfodol, lle gall aelodau'r cyhoedd gael mynediad at wybodaeth am y cyfyngiadau cyfreithiol sy'n berthnasol yn eu hardal ac unrhyw ganllawiau cysylltiedig.

Dylai'r porth hwn fod yn hawdd ei gyrraedd a dylai ei gynnwys gael ei ysgrifennu mewn iaith syml a diamwys.

Dylai llywodraeth y DU wahodd y gweinyddiaethau datganoledig, fel mater o arfer safonol, i enwebu gweinidogion a swyddogion perthnasol i fynychu cyfarfodydd COBR rhag ofn y bydd argyfyngau sifil perthnasol ar draws y system gyfan sydd â'r potensial i gael effeithiau ar draws y DU.

Er y dylid hwyluso cysylltiadau rhynglywodraethol drwy COBR yn ystod misoedd cyntaf unrhyw bandemig yn y dyfodol, dylai llywodraeth y DU a'r gweinyddiaethau datganoledig sicrhau bod strwythur penodol ar gyfer y pedair gwlad, ynghylch ymateb i'r pandemig, yn cael ei sefydlu ar yr un pryd â'r newid i ffwrdd o COBR i strwythurau gwneud penderfyniadau sy'n benodol i wledydd. Dylai hyn gyfarfod yn rheolaidd yn ystod pandemig a dylai pob pennaeth llywodraeth fod yn bresennol.

Dylid ymgorffori trefniadau ar gyfer y cyfarfodydd pedair gwlad hyn mewn strategaethau parodrwydd ar gyfer pandemig yn y dyfodol (gweler Adroddiad Modiwl 1 yr Ymchwiliad, Argymhelliad 4).